Ceyhun Harita

Anasayfa | Profil | İletişim

Harita Kullanımı
Ölçeğine bağlı olarak bir haritadaki uzunluk değerlerinin arazideki gerçek değerini bulmak (hesaplamak) için hangi sınırlamaların olduğu bu sitenin başka bir bölümünde ifade edilmeye çalışılmıştı. Büyük ölçekli haritalarda, örneğin kadastro teşkilatının ve belediyelerin arazide yapılmış orijinal ölçmelere dayanarak ürettikleri haritalar, projeksiyonlardan kaynaklanan deformasyonlar söz konusu olmadığından, bu haritalardan uzunluk ve alan büyüklüklerine ilişkin alınacak veriler yeterli doğrulukta bu büyüklüklerin arazideki değerlerini vereceklerdir. Şüphesiz burada arazide jeodezi ve fotogrametri mühendislerinin (halkın bildiği adıyla harita mühendisleri) teknik sorumluluğunda yapılan ölçmelerin mesleki kurallara uygun yürütüldüğü varsayılmaktadır. Ayrıca bu ölçmelerin yine mühendislik kurallarına uygun değerlendirildikten sonra haritaların da kartografik çizim kurallarına uygun hazırlandığı düşülmektedir.
Harita kullanılırken haritanın adını gösteren yazıların üst kısımları bizden ileride olacak biçimde tutulur. Bu durumda tutulduğunda ileri kısım haritanın kuzeyidir. Harita haritası olduğu bölgenin kartografik bir modeli olduğuna göre, halk arasında söylendiğinin tersine haritanın üst tarafı yoktur. Haritanın kuzeyi, güneyi, batısı ve doğusu vardır. Bu durumda sağ taraf doğu, sol taraf batı ve haritanın bize yakın tarafı ise haritanın güney yönüdür. Eski zamanlardan kalma bizden ilerisi güney olarak yapılmış haritalar da vardır.
Genel olarak bugün dünyada üretilen haritalar metrik sisteme göre ölçeklendirilmektedir. Fakat bazı ülkelerde hala İngiltere’de kullanılan inç ya da parmak sistemine göre üretilmiş haritalarda vardır. Bir inç değerindeki uzunluk birimi, metrik sistemde 25.4mm ye karşılık gelmektedir. Dolayısıyla haritadaki 1 inçlik bir uzunluğun, doğada 1 İngiliz miline(1609,344m) karşılık geldiği bir haritanın ölçeği 1: 63 360, 1 inçlik harita uzunluğunun 2 İngiliz miline karşılık geldiği bir haritanın ölçeği ise 1: 126 720 olacaktır.
Haritadan uzunluk ve alan büyüklüklerine ilişkin veriler alınırken ya da bu bağlamda halk arasında ya da kamu kurumları (belediyeler, adliye, kadastro teşkilatı, karayolları, devlet su işleri teşkilatı vb.) ile çalışılırken kullanılan bazı kavramların değerlerini bilmek sade vatandaş için de gerekli ve şüphesiz yaralıdır.
Uzunluklar
1 metre, büyük bir yaklaşıklıkla ekvatorda yeryuvarı çevresi uzunluğunun kırk milyonda bir parçasının uzunluğuna verilmiş olan isimdir. Fakat yeryuvarı için birbirinden az yada çok farklı boyutlar hesaplandığından yeryuvarının ekvatordaki çevresinin de tam değeri bilinmemektedir. Metrenin değişmez bir değer olarak tanımlanması için bir dizi aşama yaşanmak zorunda kalınmıştır. Özellikle gelişen teknoloji ile çok küçük büyüklüklerin önemli olduğu durumlarla karşılaşılmıştır. Nihayet bu nedenlerle metre için 14 Ekim 1960 da Uluslararası Ölçüler ve Ağırlıklar Konferansında fiziksel bir tanım kabul edilmiştir. Bu kabule göre 1 metre, Kripton gazı 86 izotopunun yaydığı ışına ait dalga boyu uzunluğunun 1 650 763,73 katı uzunluğa eşittir.
Metrenin bu tanımına göre ülkemizde ve dünyada kullanılan diğer uzunluk kavramları aşağıdaki değerlere eşittir.

1 m(metre)	10dm(desimetre)
1 m(metre)	100cm(santimetre)
1 m(metre)	1 000mm(milimetre)
1 m(metre)	1 000 000m (mikron ya da mikrometre)
1 dkm(dekametre	10m
1 hm(hektometre)	100m
1 km(kilometre)	1 000m
1 (inch-inç)	2,54cm=25,4mm
1 foot(ayak)	12inç=30,48cm
1 yard(yarda)	3 ayak=91,44cm
1 kara(statute) mili	1760yarda=1609,344m
1 hand(el)	4inç=10,16cm
1 rod(perch ya da pole)	5,5yarda=5,029m
1 chain(zincir)	4rod=20,117m
1 deniz(nautical) mili	1852m

Yukarıda verilen ve bugün dünyada şu veya bu şekilde kullanılan uzunluk birimleri dışında ülkemizde geçmiş dönemlerde kullanılmış ve resmi belgelerde de bazen kullanım alanı bulan diğer uzunluk birimleri aşağıda gösterilmiştir.

1 nokta	0,022cm
1 hat	12 nokta=0,264cm
1 parmak	12 hat=3,158cm
1 mimari arşın	24 parmak
1 endaze	0,65m=65cm
1 arşın	0,68m=68cm
1 mimar arşını	0,75768m=75,768cm
1 kulaç	1,895m
1 fersah	5685m
1 berid	22740m
1 merhale	45480m

Bir büyük ölçekli haritadan alınan s¢ uzunluk değeri ilgili haritanın ölçek faktörü (M) ile çarpılırsa, bu uzunluğun arazideki gerçek değeri bulunacaktır. Fakat böylece bulunacak uzunluk ilgili uzunluğun eğik (bizzat kat edilmesi gereken) uzunluğu değildir. Bulunan uzunluk değeri yatay düzleme indirgenmiş uzunluktur. Bu anlamda gerçek uzunluk (iki nokta arasındaki arazide gidilmesi gereken yol) daha büyüktür. Ayrıca haritadan alınan uzunluk değeri büyük ölçekli haritalarda en az ± 0,15-020M (mm) arasında hatalı alınır. Örneklemek gerekirse 1: 1 000 ölçekli bir kadastro haritasından bir parselin kenarı haritadan yapılan ölçmelerle hesaplanırsa bu uzunluk arazideki değerinden yaklaşık en az 15-20cm az ya da çok bir değerde alınacaktır. Ölçek 1: 5 000 olsaydı bu hata değeri en az 75cm olurdu. Ölçek küçüldükçe projeksiyon deformasyonları da etkisini göstermeye başlayacağından, gerçek uzunluk değeri ile harita kullanılarak bulunacak uzunluk değeri arasındaki fark çok daha fazla olacaktır.
Alan birimleri
Metrenin uzunlu birimi olarak kullanılması durumunda alan biriminin metrekare (m2) olarak seçilmesi kolaylaşmaktadır. Bir metrekare alan büyüklüğü, kenar uzunlukları birer metre olan kare biçimli bir düzlem yüzey şeklin alanına eşit bir büyüklüktür. 10 metrekarelik bir alan demek bir metrekarelik alan büyüklüğü olan düzlem yüzeyden bu yüzeye şu veya bu biçimde 10 adet sığdırılabiliyor, ya da alan olarak 10 misli büyük demektir.
Yüzeylerin alan büyüklüklerini ifade etmek için kullanılan birimler aşağıda gösterilmiştir. Burada temel alınan alan ölçüsü birimi şüphesiz metrekaredir(m2).

1 ar	100 m2
1 dekar ya da 1 yeni dönüm	10 ar =1 000 m2
1 hektar(1 hektometrekare)	100 ar =10 000 m2
1 kilometrekare	1 000 000 m2(=100 hektar)
1 cerit	10 000 m2(1 hektar)
1 büyük dönüm	2 720 m2
1 evlek	229,688 m2
1 yeni evlek	100 m2
1 eski dönüm	918,672 m2
1 yeni dönüm	1 000 m2

Buradaki birim ifadelerinde dek kavramının 10 misli, hek kavramının 100 misli ve kilo kavramının 1 000 misline karşılık geldiğinin hatırlanması yararlıdır.
Bir büyük ölçekli haritadan alınan f¢ alan değeri ilgili haritanın ölçek faktörünün karesi (M2) ile çarpılırsa, bu bölgenin arazideki gerçek alan değeri bulunacaktır. Fakat böylece bulunacak alan, ilgili bölgenin eğik ziraat için kullanılabilir alanı değildir. Bu alan yatay düzleme indirgenmiş alandır. Bu anlamda kullanılabilir alan daha büyüktür. Bina vb. yapmak için ise yatay düzleme indirgenmiş alanın bilinmesi gerekir. Ayrıca haritadan alınan alan değeri, büyük ölçekli haritalarda en az ± 0,0225M2-0.04M2(mm2) arasında hatalı alınır. Örneklemek gerekirse 1: 1 000 ölçekli bir kadastro haritasından bir parselin alanı haritadan yapılan ölçmelerle hesaplanırsa, bu alan arazideki değerinden yaklaşık en az 0.05m2 az ya da çok bir değerde alınacaktır. Ölçek 1: 5 000 olsaydı bu hata değeri en az 1 m2 olurdu. Ölçek küçüldükçe projeksiyon deformasyonları da etkisini göstermeye başlayacağından gerçek alan değeri ile harita kullanılarak bulunacak alan değeri arasındaki fark çok daha fazla olacaktır.
Aşağıdaki tabloda illerimizin iki ayrı kamu kurumu tarafından verilmiş alan değerleri bulunmaktadır.

PLAKA	IL ADI	ALAN (km2, HGK)	ALAN (km2, DIE 1997)
1	Adana	14.256	17.253
2	Adıyaman	7.572	7.614
3	Afyon	14.532	14.230
4	Ağrı	11.315	11.376
5	Amasya	5.731	5.520
6	Ankara	25.615	25.706
7	Antalya	20.599	20.591
8	Artvin	7.493	7.436
9	Aydın	7.922	8.007
10	Balıkesir	14.442	14.292
11	Bilecik	4.181	4.307
12	Bingöl	8.402	8.125
13	Bitlis	8.413	6.707
14	Bolu	10.716	11.051
15	Burdur	7.238	6.887
16	Bursa	11.087	11.043
17	Çanakkale	9.887	9.737
18	Çankırı	8.411	8.454
19	Çorum	12.833	12.820
20	Denizli	11.716	11.868
21	Diyarbakır	15.162	15.355
22	Edirne	6.241	6.276
23	Elazığ	9.181	9.153
24	Erzincan	11.974	11.903
25	Erzurum	24.741	25.066
26	Eskişehir	13.904	13.652
27	Gaziantep	7.194	7.642
28	Giresun	7.151	6.934
29	Gümüşhane	6.125	6.575
30	Hakkari	7.729	7.121
31	Hatay	5.678	5.403
32	Isparta	8.733	8.933
33	İçel	15.737	15.853
34	İstanbul	5.170	5.712
35	İzmir	11.811	11.973
36	Kars	9.594	18.557
37	Kastamonu	13.473	13.108
38	Kayseri	17.116	16.917
39	Kırlareli	6.056	6.550
40	Kırşehir	6.434	6.570
41	Kocaeli	3.635	3.626
42	Konya	40.824	38.257
43	Kütahya	12.119	11.875
44	Malatya	12.235	12.313
45	Manisa	13.120	13.810
46	K.Maraş	14.213	14.327
47	Mardin	9.097	8.891
48	Muğla	12.716	13.338
49	Muş	8.023	8.196
50	Nevşehir	5.438	5.467
51	Niğde	7.318	7.312
52	Ordu	5.894	6.001
53	Rize	3.792	3.920
54	Sakarya	4.895	4.817
55	Samsun	9.474	9.579
56	Siirt	5.465	5.406
57	Sinop	5.858	5.862
58	Sivas	28.129	28.488
59	Tekirdağ	6.345	6.218
60	Tokat	9.912	9.958
61	Trabzon	4.495	4.685
62	Tunceli	7.406	7.774
63	Ş.Urfa	19.091	18.584
64	Uşak	5.174	5.341
65	Van	20.927	19.069
66	Yozgat	14.083	14.123
67	Zonguldak	3.470	8.629
68	Aksaray	8.051	7.626
69	Bayburt	4.043	3.652
70	Karaman	8.816	9.163
71	Kırıkkale	4.589	4.365
72	Batman	4.671	4.694
73	Şırnak	7.296	7.172
74	Bartın	1.960	----
75	Ardahan	5.495	----
76	Iğdır	3.584	----
77	Yalova	403	----
78	Karabük	2.864	----
79	Kilis	1.239	----
80	Osmaniye	3.189	----

Not: Düzce iline ait alan verileri bu tabloda yer almamaktadır. HGK---> Harita Genel Komutanlığına göre, DİE---> Devlet İstatistik Enstitüsü. Tabloda iki ayrı kurumun farklı alanlar vermesi tüm bu alanların farklı projeksiyonlara göre yapılmış haritalardan hesaplanmış olmasından kaynaklanmaktadır. Yeryuvarı üzerinde düzgün geometrik olmayan şekiller olmayan bölgelerin tam alan değerlerini bulmak hemen hemen mümkün değil gibidir. Ayrıca yerin biçimi için kabul edilen biçimler ve kabul edilen parametrelere göre de bu alanlar değişiklik gösterecektir. Bu bağlamda alan değerlerini belli hata sınırları içinde bilmek yeterlidir.